Anti-Modda (Antimatter) haqida to’liq ma’lumot
Anti-modda nima?
Anti-modda — oddiy moddaning zarracha teskari xususiyatlarga ega bo’lgan ekvivalenti. Har bir modda zarrachasiga mos keladigan anti-zarracha mavjud (masalan, elektron uchun pozitron, proton uchun anti-proton).
Narxi
Anti-modda Yerda eng qimmat modda hisoblanadi:
· 1 gramm anti-modda: taxminan 62,5 trillion dollar (CERN ma’lumotlariga ko’ra)
· 1 milligramm: 62,5 milliard dollar
Narxning yuqori bo’lishi sababi:
· Ishlab chiqarish juda murakkab va energiya talab qiladi
· Saqlash qiyin (magnetli tutqichlar talab qilinadi)
· Hozirda CERN kabi yirik fizika laboratoriyalarida mikrogramm miqyosida ishlab chiqariladi
Maqsad va ishlatilishi
Ilmiy maqsadlarda:
· Koinotning yaratilishi haqidagi nazariyalarni tekshirish (Katta Portlash)
· Asosiy fizika qonunlarini o’rganish
· Modda-teskari modda assimetriyasini tadqiq qilish
Amaliy ilovalar (kelajakda):
· Tibbiyot: PET skanerlashda (pozitron emissiya tomografiyasi)
· Kosmik parvozlar: Potentsial raketa yoqilg’isi sifatida
· Energiya manbai: Modda bilan annigilyatsiyasidan energiya olish
Qanday kuchga ega?
· Anti-modda modda bilan to’qnashganda to’liq energiyaga aylanadi (E=mc² formula bo’yicha)
· 1 gramm anti-modda + 1 gramm modda = taxminan 43 kiloton TNT kuchi (Hiroshima atom bombasining yarmiga teng)
· Energiya aylanish samaradorligi 100% ga yaqin (yadro reaktorlarida 1% dan kam)
Qayerdan paydo bo’lgan?
Koinotda:
· Katta Portlash paytida modda va anti-modda teng miqdorda yaratilgan
· Lekin koinotdagi moddaning 99.999% yo’qolgan (modda-teskari modda annigilyatsiyasi)
· Nima uchun modda ko’proq qolgani hozirgi kunda fizikaning asosiy muammolaridan biri
Yerda:
· Tabiiy ravishda kosmik nurlar Yer atmosferasiga urilganda paydo bo’ladi
· Sun’iy ravishda zarrachalar tezlatgichlarida ishlab chiqariladi (CERN, Fermilab)
· Radioaktiv parchalanish natijasida (cheklangan miqdorda)
Qo’shimcha ma’lumotlar
Xususiyatlari:
· Massasi mos modda zarrachalariga teng
· Zarydi qarama-qarshi (musbat/manfiy)
· Modda bilan annigilyatsiyasi natijasida fotonlar (gamma nurlari) va boshqa zarralar hosil bo’ladi
Saqlash usullari:
· Penning tuzoqlari (magnetli maydonlarda)
· Qattiq holatda saqlab bo’lmaydi
· Vakuumda saqlash talab qilinadi
Tarixi:
· 1928: Pol Dirak matematik jihatdan bashorat qildi
· 1932: Karl Anderson pozitronni kashf qildi
· 1955: Emilio Segrè va Owen Chamberlain anti-protonni kashf qildi
· 1995: CERNda birinchi anti-vodorod atomi yaratildi
Anti-modda hali ham fundamental fizikaning eng qiziqarli sohalaridan biri bo’lib, uning sirlarini ochish insoniyatga energiya va texnologiya sohasida yangi imkoniyatlar keltirishi mumkin.